امروز : پنج شنبه, 05 مرداد 1396

ساخت و احیای حمامهای عمومی سنتی راهی در توسعه گردشگری و جذب توریست

 

در قرن حاضر که عصر تکنولوژی و صنعت است، آثار تاریخی و باستانی ارزش زیای در بین علاقه مندان به سنت پیدا کرده است، بطوریکه انسانهای کنونی از هر فرصتی برای برگشت به تاریخ گذشتگان و نیاکان و تجدید خاطرات خود استفاده می کند و درصدد زنده کردن این خاطرات می باشد. گردشگران خارجی نیز علاقه مند به اشنایی با فرهنگ و آداب و رسوم اقوام و نژادهای دیگر هستند و رفع نیازهای و خواسته های آنان به روشهای سنتی برایشان از ارزش زیادی برخوردار بوده و حاضرند برای این موضوع هزینه کنند.

 

یکی از از این موارد حمامهای سنتی و خزینه ای ایرانی است که می توان جذابیت زیای برای گرشگران داخلی و خارجی ایجاد نماید. این کار علاوه بر احیای بناهای قدیمی و جذب توریست، اشتغال زایی خوبی را نیز برای چند نفر در برخواهد داشت که متأسفانه تاکنون در کشور ما مغفول مانده است و نیاز به پیگیری ویژه دارد.

 

حمامهای خزینه ای در برخی از کشورها مثل ترکیه که البته بر اساس موازین بهداشتی فعالیت می نمایند، سالانه درآمدهای زیادی را از طریق گردشگران، عاید این کشور میکند.

 

 یک حمام عمومی ایرانی در قلب پاریس نیز مشتریان ایرانی و فرانسوی زیادی را به خود جذب کرده است. 
صاحب این گرمابه سنتی ایرانی که از سی و پنج سال پیش در پاریس فعال است یک مهندس ایرانی است.
تهرانی متولد خانی آباد تهران است و می‌گوید: برای کیسه کشیدن و مشت و مال و دوش، سی و پنج یورو دریافت می‌کند.
چای ایرانی و قلیان و لنگ‌هایی به رنگ قرمز و آبی در گرمابه آقای تهرانی دیده می‌شود.

بسیاری از فرانسویان از طریق اینترنت یا تلفن برای حضور در گرمابه ایرانی وقت قبلی می‌گیرند.
یکی از مشتریان این گرمابه می‌گوید: نسل حمام‌های عمومی در ایران رو به انقراض است و فرانسوی‌ها به تازگی به ارزش این گرمابه‌ها پی برده اند.

 

چنانچه با همت مسؤولین دولتی و یا بخش خصوص نسبت به ساخت و احیای حمامهای سنتی و خزینه ای اقدام گردد، می تواند در جذب گردشگر کمک اساسی و شایانی باشد و علاوه بر احیای این بناهای قدیمی، اشتغال زایی برای چند نفر در هر منطقه ایجاد خواهد کرد.

 

آشنایی با حمامهای سنتی ایرانی:

شاید كمتر كسی بداند كه ایرانی‌ها بیشتر از 3هزارسال پیش حمام عمومی داشته‌اند. شست‌وشوی بدن و حمام كردن برای ایرانی‌ها علاوه بر پاكیزه كردن تن و دفع چرك، یك آیین مذهبی هم بوده است. در تمام ادیان پیش از اسلام، غسل كردن یكی از شرط‌های شركت در مراسم بوده، این است كه نه تنها در یك جایی مثل كاخ شاهی تخت جمشید نشانه‌هایی از حمام پیدا می‌كنند بلكه باستان‌شناس‌ها، بعد از كلی جست‌وجو به این نتیجه رسیدند كه ساخت حمام‌های عمومی از عهد هخامنشی در همه شهرهای ایران رایج بوده است.

 


با ورود اسلام و پر رنگ شدن اهمیت بهداشت، تعداد حمامهای عمومی در شهرهای ایران رو به فزونی گذاشت تا جایی كه در شهری مثل اصفهان فقط در عهد صفوی 152 حمام عمومی ساخته شد.

 

معرفی حمامهای ایرانی:

 

 

حمامهای خزینه ای:

 

خزینه : حوضچه ای در حمام بود که زیرش دیگ فلزی حمام قرار داشت و آب آن گرم بود .

ساختار حمامهای خزینه ای عمومی:

بعد از سر در حمام، یك راهرو قرار داشته که افراد را به فضای سربینه می‌برد كه از نظر دما خیلی نزدیك به فضای بیرون بود. بعد یك راهرو قرار داشت كه هوایش كمی گرم‌تر از سربینه بود و در آخر گرمخانه بود كه از تمام فضاهای دیگر گرمتر بود.

 


کانالهایی در کف حمامهای عمومی قرار داشت. این كانال‌های باریك زیرزمینی، اسمشان گربه‌رو است كه به اندازه یك گربه عرض دارند. وقتی آتشدان حمام روشن می‌شد گربه‌روها كه از محل گرم كردن آب حمام (تون) شروع می‌شدند و تمام كف حمام را طی می‌كردند، پر از دود و هوای گرم می‌شدند. به این روش، حمام گرم می‌شد. از طرفی، چون این كانال‌ها بین كف حمام و زمین فاصله می‌انداختند، نمی‌گذاشتند نم به دیوارهای حمام نفوذ كند.

 

راهرو:راه پله ای  بود که مشتری را از در ورودی به سربینه در زیر زمین هدایت می کرد.


سربینه : به اصطلاح امروز رختکن یا جامه کن بود که صفه (= سکو=غلام گردشی ) دور تا دورش ساخته شده بود. زیر سکو محفظه هایی برای کفش و رویش سطحی برای استقرار مشتری و تعویض لباس بود.


حوض سربینه :در وسط فضای سربینه حوضی با پاشویه تعبیه شده بود که مردم هنگام خروج از سربینه پایشان را درآن می زدند و در پاشویه می شستند و نیز وضو در آن می ساختند .


راهرو : از فضای سربینه، راهرویی نسبتاً تنگ به گرمخانه می رسید که سبب تنگی راه این بود تا به سرعت  هوای گرم گرمخانه از حمام خارج نرود.


گرمخانه : فضای اصلی حمام، گرمخانه بود که در آن حوضی  به نام چاله حوض قرار داشت. محل اصلی حمام های قدیم خزینه بود که در همین گرمخانه ساخته می شد. خزینه حوضچه ای بود که زیرش دیگ فلزی حمام قرار داشت و آب آن گرم بود .زیر دیگ آتشدان را می ساختند که در آن با افروختن بوته و هیزم و...آب حمام را گرم می کردند.

 

آتشدان:در زیر دیگ خزینه آتشدان قرار داشت، جایی برای سوزاندن سوخت و تونتاب نام کسی بود که وظیفه داشت با سوزاندن هیزم  یا بوته و یا پهن و ... در آتشدان، آب را گرم نماید.آتشدان یا تنوره را تون یا تیون وگلخن هم گفته اند.


 از تون حمام به وسیله مجراهای متعددی هوای گرم و دود حاصل از سوختن خارج می شد. این مجراهای پیچاپیچ، خان نام داشت.

واجبی خانه :در راهرو گرمخانه راهی جدا می شد و به فضایی می رفت که واجبی خانه می گفتند. مردم برای زدودن موهای زاید با پودر واجبی بدانجا می رفتند.
از خصوصیات دیگر حمام های قدیمی اینکه بام آن ها تقریبا همسطح معبر و کوچه بود با گنبدهای متعدد سقف سربینه و گرمخانه و...


در حمام بود که مردم خودشان را در آن می شستند و آب می کشیدند و غسل می کردند. البته آب خزینه ها به دلیل استفاده غلط که از دوره ای مرسوم شده بود، معمولا کثیف و غیر بهداشتی بود. معمولا حمامی ها بین دو نوبت مردانه و زنانه، با چوب و یا لنگ، مو و چرک و کف صابون را جمع میکردند و مقداری آهک هم درون آن می ریختند تا بلکه از آلودگی آن کمی کاسته شود. در زمان رضا شاه رسماً استفاده از خزینه در حمامها ممنوع اعلام شد.

 

استاد معمارهای ایرانی، حمام‌های قدیمی را اكثرا پایین‌تر از سطح زمین می‌ساختند. برای این كارشان هم دو دلیل داشتند؛ یكی اینكه گرما و حرارت حمام به راحتی از راه دیوارها منتقل نشود و دوم اینكه دسترسی به آب قنات در سطحی پایین‌تر از سطح زمین راحت‌تر بود.

 

حمام در تمام شهرها و روستاهای ایران در کنار مساجد به صورت زوجی (زنانه و مردانه) ساخته شده و قبل از اذان صبح باز می‌شدند  و تا غروب آفتاب باز بودند.

 

هر حمام دارای سردخانه، گرمخانه، محل شستشوی بدن، خزینه، محل نشستن و لباس پوشیدن و..... بوده است.

حمام‌ها دارای دو خزینه با آب ولرم و گرم بوده که مشتریان ابتدا وارد خزینه ولرم شده و بدن خود را شستشو می‌دادند، سپس وارد خزینه گرم شده کار استحمام نهائی و غسل کردن را به انجام می‌رساندند.

 

در روستاها و برخی حمام‌ها در شهرها، هزینه خانوارها را یکجا پس از برداشت محصول از مرد خانواده بصورت غیرنقدی(گندم- جو- برنج و غیره) دریافت می‌کردند و در شهرهای بزرگ مزد حمام خانوار را سالیانه یا ماهیانه تحت عنوان (ماجبی یا مواجبی) می‌گرفتند.

 

حمام در قدیم محل شستشوی بدن، محل بازکردن شوخ (کیسه کشیدن)، صابون زدن و فصد کردن(رگ زدن و حجامت)،گرفتن قولنج و مشت و مال، ازاله موهای زائد بدن، تراشیدن سر آقایان، حنا بستن و سدر گرفتن بر موهای سر و خلاصه یک نظافت جامع و کامل بوده است.

 

آن قدیم‌ها كمتر پیش می‌آمد كه كسی به خاطر حمام رفتن و هوا به هوا شدن سرما بخورد؛ فضای پر از تزئینات سربینه دمایی نزدیك به بیرون حمام داشت و باعث می‌شد تا شما هنگام خارج شدن از حمام، با تغییر دمای ناگهانی روبه‌رو نشوید و سرما نخورید.

 

وسائل استحمام در حمام‌های قدیمی:

  • کیسه، مشربه، لیف، تاس،شان،ه طشت، صابون، لگن، سفیدآب، آینه، کتیرا، جام حنا، سدر، جام وسمه، مورد، لنگ، حنا، چراغ
  • پیه سوز، وسمه، سنگ پا، گل سرشور، بقچه مسند و ...

 

آئین های حمام رفتن:

حمام زایمان: این حمام برای نوزاد، مادر و همراهانشان برگزار می شد و با شادمانی همراه بود.
 حمام عافیت: حمامی بود که بیمار پس از بهبودی کامل و به شکرانه سلامت و زدودن کامل بدن از بیماری برگزار می شد.
حمام ویژه اعیاد مذهبی: مخصوص اعیاد مذهبی بود که حمام عید نوروز هم در کنار آنها با مراسم خاص و جالبی انجام می شد.
حمام تشرف: هنگام عزیمت به سفرهای زیارتی یا دیدار بزرگان با نیت خاص خود انجام می شد.
حمام عروسی: که قبل از مراسم عروسی برای عروس و داماد و همراهان و بستگان آنها به طور جدا برگزار می شد.

حمام آشتی و برادری: هنگامی که قهر میان دو نفر تبدیل به آشتی می شد به حمام آشتی کنان می رفتند تا همانگونه که کینه ها را از روح می زدایند، تن و بدن خود را هم پالایش و تطهیر کنند.

معماری حمام از اهمیت بسزایی در شهرها برخوردار بوده است و تقریباً پس از مسجد و مدرسه مهم ترین بنای شهری محسوب می شود. حمام های قدیم از چند قسمت تشکیل شده بود که به ترتیب شامل بینه، میان در و گرمخانه می شود. بينه‌ يك‌ حياط‌ سرپوشيده‌ بود كه‌ وسط‌ آن‌ حوض‌ بزرگي‌ قرار داشت‌.

 

حمامهای عمومی دوشی:

امروزه حمام عمومی کماکان در غالب نقاط ایران وجود دارد، منتهی فرقش با حمامهای قدیم این است که در حمامهای قدیم از خزینه استفاده می شد، ولی در حمامهای عمومی جدید دوشتهای متعدد جای خزینه را که به هیچ وجه منطبق با اصول بهداشتی نبود گرفته است.

 

این نکته جالب هم ناگفته نماند که ایرانیان تا عصر قاجاریه داخل خزینه حمام نمی رفتند، زیرا به گفته مورخ معاصر شادوران رحیم زاده صفوی همه حمامهای ایران، درهایش بسته بود و یک روزنه به نام آخور می ساختند که به خزانه متصل بود و از آنجا آب برداشته و خود را می شستند. در آن زمان مردم توی خزانه نمی رفتند و درهای خزانه ها فقط قرن گذشته باز شد و موجب آلودگی گرمابه ها گشت.

 

البته به مرور زمان و با توسعه تکنولوژی و بهداشت و بالا رفتن فرهنگ عامه مردم از حدود سال 1340، سیستم گرمایشی حمامهای عمومی تغییرات اساسی پیدا کرد و استفاده از مواد نفتی به جای هیزم و شیرآلات و دوش به جای خزینه رایج شد.

 

 

 

تصاویری از حمامهای سنتی موجود در ترکیه و فرانسه

 

 

 

 

تصاویری از حمام سنتی روستای فرومد


 

 

 

 

تهیه کننده : رضا حاجی سلیمی

 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی

نظرات   

 
0 #1 سپاسماریا 1396-01-03 17:15
سلام سپاس از مطلب خوبتون واقعا لذت بردم وخصوصا عکسها...عالی بود
نقل قول
 
Written on 13/02/2014, 21:58 by foromadiha
2014-02-13-18-28-49   پیشنهاد شما برای جذاب و دیدنی شدن خیابان اصلی فرومد چیست(منظور خيابان اصلي داخل روستا و بلوار ورودي آن مي باشد)؟ بهترین پیشنهادی که کم هزینه بوده و...
Written on 15/04/1396, 15:39 by foromadiha
واکاری-150-هکتاری-منطقه-کلاته‌سادات-میامی-به-اتمام-رسید میامی جوان: رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری شهرستان میامی گفت: واکاری 150 هکتاری منطقه کلاته‌سادات در این شهرستان به اتمام رسید. به گزارش پایگاه...
Written on 15/04/1396, 15:37 by foromadiha
میامی-جوان-عملیات-اجرای-آسفالت-5راه-روستایی-میامی-به-زودی-با-هماهنگی-دستگاه-های-مربوط-در-سال-96-آغاز-می-شود به گزارش پایگاه خبری تحلیلی میامی جوان، سیدعبدالمجید نژادصفوی مدیرکل راه و ترابری استان سمنان گفت: این 39 روستای بالای 20 خانوار استان سمنان شامل 2...
Written on 15/04/1396, 15:32 by foromadiha
مشکلات-تعاونی‌ها-در-سمنان-برطرف-شود-تمایل-به-ایجاد-تعاونی-در-سمنان-کاهش-یافته-است به گزارش گروه اقتصادی خبرگزاری فارس استان سمنان، سیدداود قریشی ظهر امروز در جلسه‌ای که با حضور استاندار سمنان و مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی استان...
Written on 15/04/1396, 15:28 by foromadiha
راه‌اندازی-۶۰۰-خانه-ورزش-در-دستور-کار-دولت-است شناسهٔ خبر: 4022320 - پنجشنبه ۱۵ تیر ۱۳۹۶ - ۱۴:۳۰ استانها > سمنان گرمسار- معاون توسعه ورزش همگانی وزیر ورزش و جوانان گفت: به‌منظور کاهش...
1533727
امروز
دیروز
هفته جاری
هفته گذشته
ماه جاری
ماه گذشته
بازدید کل
402
1407
5103
1520625
31154
62989
1533727
آی‌پی شما: 54.166.136.90
امروز: پنج شنبه، 05 مرداد 1396 - ساعت: 07:05:32

مفاخر تاریخی

 

ورود به سایت